Orðasafn

Orð kauphallarinnar, útskýrð svo allir skilji

62 orð sem þú heyrir aftur og aftur í kauphöllinni — útskýrð með venjulegum orðum, hvert með dæmi og mistökunum sem flestir byrjendur gera. Engar ráðleggingar: Kiggo útskýrir, þú ákveður.

Grunnurinn

HlutabréfLítill eignarhlutur í fyrirtæki.ETFKarfa með mörgum hlutabréfum — keypt í einum viðskiptum.VísitölusjóðurSjóður sem afritar lista af fyrirtækjum í stað þess að velja þau.TER (árlegur kostnaður)Árlegur kostnaður sjóðs, í prósentum — dreginn frá á hverjum degi án þess að þú sjáir það.Söfnun / útgreiðslaSjóðurinn endurfjárfestir arðinn sjálfur, eða greiðir þér hann inn á reikning.ArðurSá hluti hagnaðarins sem fyrirtækið greiðir hluthöfum sínum.GengiVerðið sem síðasta bréfið skipti um hendur á — ekki verðmæti fyrirtækisins.EignasafnAllt sem þú átt, skoðað í heild í stað eins bréfs í einu.SkuldabréfLán sem þú veitir ríkinu eða fyrirtæki — gegn föstum vöxtum.VerðbréfasjóðurSjóður þar sem margir spara saman — oft dýrari en ETF.VerðbréfareikningurReikningurinn sem bréfin þín eru geymd á — hjá banka eða miðlara.KauphöllMarkaðurinn þar sem hlutabréf ganga kaupum og sölum — á Íslandi Nasdaq Iceland.HlutabréfavísitalaEin tala sem sýnir hvernig heilum hópi hlutabréfa gengur — t.d. S&P 500.Viðmiðunarvísitala (benchmark)Vísitalan sem þú berð ávöxtunina þína saman við — til að sjá hvort þú slóst markaðnum við.ÁhættudreifingAð dreifa peningunum svo eitt félag geti ekki sökkt öllu.Flökt (volatility)Hversu mikið verðið sveiflast — upp og niður. Ekki það sama og að tapa.GjaldmiðlaáhættaÁttu bréf í dollurum vinnurðu eða tapar líka á dollaranum.Nautamarkaður og bjarnarmarkaðurNaut = markaðurinn hækkar lengi. Björn = hann fellur um 20 % eða meira.Reglulegur sparnaður (dollar-cost averaging)Föst upphæð í hverjum mánuði, sama hvert verðið er. Þú setur aldrei allt inn á toppnum.Endurjöfnun eignasafns (rebalancing)Að færa skiptinguna aftur í planið þegar einn hluti er orðinn of stór.VaxtavextirÁvöxtun á ávöxtunina. Þess vegna vinnur tíminn upphæðina.ÁvöxtunÞað sem þú græddir — verðhækkun auk arðs, sem hlutfall af því sem þú lagðir inn.FjárfestingartímiHvenær þú þarft peningana. Það ræður hversu mikið þeir mega sveiflast.Auðkenni (ticker) og ISINTveir kóðar fyrir sama verðbréfið: sá stutti (ARION) og sá einkvæmi (IS00…).VerðbólgaVerð hækkar, svo peningarnir kaupa minna. Þess vegna fjárfestir fólk.Hlutafjárútboð (hlutafjáraukning)Þegar félag gefur út ný hlutabréf til að afla fjár — og sneiðin þín minnkar.

Lykiltölurnar

V/H-hlutfall (verð/hagnaður)Hversu mörg ár af hagnaði þú borgar fyrir að kaupa fyrirtækið.V/B-hlutfall (verð/bókfært virði)Hvað þú borgar miðað við það sem fyrirtækið á, að frádregnum skuldum.V/T-hlutfall (verð/tekjur)Hvað þú borgar fyrir hverja krónu í tekjum — gagnlegt þegar hagnaðurinn er ekki kominn.PEG-hlutfallV/H sett í samhengi við vöxtinn — til að sjá hvort hátt verð eigi sér réttlætingu.ArðsávöxtunHvað arðurinn greiðir sem hlutfall af genginu sem þú borgar í dag.Markaðsvirði (market cap)Hvað allt félagið kostar í kauphöllinni: gengi sinnum fjöldi hluta.MeðalkaupverðÞað sem þú borgaðir að meðaltali á hlut — talan sem hagnaður og tap er mælt frá.Innra virði (NAV)Fyrir sjóð: virði körfunnar á hvern hlut. Fyrir hlutabréf: eigið fé á hlut.Hagnaður á hlut (EPS)Hagnaður félagsins deilt með fjölda hluta. Talan á bak við V/H.

Tæknigreining

RSI (hlutfallslegur styrkur)Tala frá 0 til 100 sem segir hversu harkaleg hreyfingin hefur verið undanfarið.Hlaupandi meðaltalMeðalgengi síðustu daga, endurreiknað á hverjum degi — til að sjá stefnuna undir hávaðanum.Stuðningur (tæknileg greining)Gengisstig þar sem kaupendur hafa alltaf mætt á svæðið áður.ViðnámGengisstig þar sem seljendur hafa alltaf mætt á svæðið áður.MomentumHraði og stefna hreyfingarinnar — ekki hversu hátt gengið er.52 vikna bilLægsta og hæsta gengi síðasta árs — og hvar þú stendur núna á milli þeirra.

Viðskiptin

Innherjaviðskipti (lögleg)Þegar stjórnendur kaupa eða selja hlutabréf í eigin félagi — og verða að segja frá því.Álag (spread)Munurinn á verðinu sem þú kaupir á og því sem þú selur á — kostnaður sem kemur aldrei á reikning.ÞóknunÞað sem bankinn þinn eða miðlarinn tekur við hver kaup og hverja sölu.Seinkað gengiGengið sem þú sérð ókeypis er oft um 15 mínútna gamalt — og það er næstum alltaf alveg í lagi.Seljanleiki (liquidity)Hversu auðvelt er að eiga viðskipti með bréf án þess að hreyfa verðið — og hvort þú átt lausafé.Skuldsetning (vogun)Að fjárfesta fyrir lánsfé — hagnaður og tap margfaldast. Ekki fyrir byrjendur.Fyrirmæli með verðmörkum og á markaðsverðiVerðmörk: þú ákveður verðið. Markaðsverð: viðskiptin strax — á því verði sem býðst.Stop-loss (stöðvunarfyrirmæli)Fyrirmæli sem selja sjálfkrafa ef verðið fellur niður að marki sem þú valdir.Skortsala (shorting)Að græða á lækkun: fá bréfið lánað, selja það, kaupa það aftur ódýrara.

Skattur

Skattur er þjóðlegur. Þessar þrjár síður fjalla um Ísland (2026). Búir þú í öðru landi, smelltu á fánann hér fyrir neðan — appið sýnir skattaorð þess lands sem þú notar það í.

Fjármagnstekjuskattur (22 %)Skatturinn af því sem peningarnir þínir gefa af sér — 22 % á Íslandi.Frítekjumark (300.000 kr.)Fyrstu 300.000 kr. af arði og söluhagnaði af skráðum bréfum eru skattfrjálsar.Skattur af arði (staðgreiðsla)22 % eru dregin af strax við útborgun — en frítekjumarkið kemur síðar.

Rafmyntir

Rafmyntir eru ekki hlutabréf: það er ekkert fyrirtæki á bak við þær og verðið sveiflast miklu meira. Orðin hér útskýra hvað þær eru og hvar áhættan liggur — án ráðlegginga.

RafmyntStafræn verðmæti án banka eða ríkis að baki — og án fyrirtækis sem aflar tekna.BitcoinFyrsta rafmyntin, frá 2009. Það geta aldrei orðið til fleiri en 21 milljón.Bálkakeðja (blockchain)Sameiginlegt bókhald sem margar tölvur halda — og enginn getur breytt eftir á.AltcoinAllar rafmyntir aðrar en bitcoin — frá ethereum til þúsunda smárra verkefna.Stöðugleikamynt (stablecoin)Mynt sem á að halda föstu virði — yfirleitt 1 dollar. Það heldur ekki alltaf.Rafmyntaveski (wallet)Það sem geymir lyklana að myntunum þínum — ekki myntirnar sjálfar.Einkalykill og endurheimtarorðKóðinn sem veitir aðgang að myntunum þínum. Týnirðu honum eru peningarnir farnir.RafmyntakauphöllFyrirtæki þar sem þú kaupir og selur rafmyntir — og sem oft geymir þær líka fyrir þig.Helmingun (bitcoin halving)Á um fjögurra ára fresti helmingast fjöldi nýrra bitcoin. Síðast í apríl 2024.

Skrifað af Claus Frisch, stofnanda Kiggo. Ekki ráðgjafi, ekki banki — Kiggo útskýrir, þú ákveður.